Published on 8 February 2019

Réamhrá

Pléitear sa pháipéar seo le mo ról reatha mar ombudsman in Éirinn agus leis an taithí a ghnóthaigh mé roimhe mar ombudsman Seirbhísí Poiblí sa Bhreatain Bheag i gcásanna a bhain le cúrsaí teaghlaigh. Agus an páipéar á chur i láthair agam, ba mhaith liom forbhreathnú gairid a thabhairt ar dtús ar chineál dhlínse an dá oifig agus é sin a chur i gcomhthéacs na samhlacha éagsúla ombudsman a forbraíodh ó chruthú na chéad oifige sa tSualainn sa bhliain 1809.

Tagann an oifig in Éirinn agus an oifig sa Bhreatain Bheag araon faoin tsamhail thraidisiúnta ombudsman i ndomhan an Bhéarla. Deirtear go minic go dtagann an tsamhail ar leith sin ó ombudsman na Danmhairge, a bunaíodh sa bhliain 1955. Deirtear é sin toisc gur le gearáin ó dhaoine aonair go príomha a dhéileálann na hoifigí i ndomhan an Bhéarla. Níl ag na hoifigí sin an mór-ról maoirseachta a bhí mar shaintréith ag samhail bhunaidh na Sualainne. Ceapaimse féin, áfach, gurbh fhearr bunadh na n-oifigí a bhreithniú i bhfianaise oifig na Nua-Shéalainne, a bunaíodh sa bhliain 1962. Ceapaim é sin toisc gur ar dhlíthiúlacht na ngníomhartha de chuid údarás riaracháin phoiblí a dhíríonn ombudsman na Danmhairge go príomha agus toisc gur ar dhea-riarachán a bhaint amach a dhíríonn na hoifigí ombudsman i ndomhan an Bhéarla.

Is é saintréith bhunúsach na hoibre a dhéanann oifigí sa traidisiún sin ná go ndéanann siad imscrúdú ar ghearáin faoi dhrochriarachán. Tá a lán sainmhínithe ar dhrochriarachán ann, ach téann na saintréithe bunúsacha níos faide ná comhlíonadh an dlí amháin. Baineann siad le ceist na cothroime chomh maith. Cé nach bhfuil aon amhras ann gurb ionann agus drochriarachán aon mhainneachtain an dlí nó ceanglais nósanna imeachta riaracháin a chomhlíonadh, is amhlaidh gur féidir drochriarachán a bheith ag baint le haon phróiseas comhlíontach as a dtagann torthaí éagóracha freisin.

Níl aon sainmhíniú ar dhrochriarachán ann sa Ríocht Aontaithe, ach is féidir a rá gurb ionann é agus aon ghníomhartha de chuid comhlacht rialtais a meastar gur cúis le héagóir iad. Is féidir na nithe seo a leanas a bheith i gceist leis an sainmhíniú ar dhrochriarachán:

  • Moill
  • Gníomh mícheart nó mainneachtain aon ghníomh a dhéanamh
  • Mainneachtain cloí le nósanna imeachta nó leis an dlí
  • Mainneachtain faisnéis a chur ar fáil
  • Coimeád taifead neamhleor
  • Mainneachtain imscrúdú a dhéanamh
  • Mainneachtain freagra a thabhairt
  • Ráitis mhíthreoracha nó mhíchruinne
  • Idirchaidreamh neamhleor
  • Comhairliúchán neamhleor
  • Gealltanais bhriste.

Ní liosta uileghabhálach é sin. I reachtaíocht na hÉireann (an tAcht Ombudsman, 1980), sainmhínítear drochriarachán mar ghníomh a dhéanann dochar do dhuine aonair i gcás:

  • go ndearnadh nó go mb'fhéidir go ndearnadh an gníomh gan údarás cuí,
  • go ndearnadh nó go mb'fhéidir go ndearnadh an gníomh ar fhoras neamhábhartha,
  • gur neamart nó neamh-aire nó go mb'fhéidir gur neamart nó neamh-aire ba chúis leis an ngníomh,
  • go raibh nó go mb'fhéidir go raibh an gníomh bunaithe ar eolas earráideach nó easpach,
  • go raibh nó go mb'fhéidir go raibh an gníomh idirdhealaitheach go míchuí,
  • go raibh nó go mb'fhéidir go raibh an gníomh bunaithe ar chleachtas riaracháin míchuibhiúil, nó
  • go raibh an gníomh thairis sin contrártha do riaradh cóir nó fónta.

Chruthaigh a lán tíortha san Eoraip láir agus i Meiriceá Laidineach oifigí ombudsman agus Institiúidí Náisiúnta um Chearta an Duine atá ceangailte lena chéile. Agus iad ag déileáil le gearáin aonair, is gnách go nglacann na comhlachtaí sin cur chuige an-dleathaíoch i leith a gcuid oibre agus is minic a fhostaíonn siad dlíodóirí amháin mar imscrúdaitheoirí. Tógann siad a lán cásanna chun na gcúirteanna. Is mar rogha mhalartach ar na cúirteanna a fhéachtar ar na hoifigí ombudsman i dtíortha ina labhraítear Béarla. Go deimhin, ní fhéadfaidh na hoifigí páirt a ghlacadh i gcás de ghnáth a luaithe a thionscnófar caingean chúirte ina leith, cé gur minic a bhíonn lánrogha éigin acu imeacht ón riail sin.

Cé go ndéanann siad moltaí de ghnáth, ní moltaí ceangailteacha iad. Ní eascraíonn aon neamhéifeachtacht as sin sa chleachtas, áfach. Glacadh leis na moltaí uile a rinneadh i saolré 33 bliana ombudsman na hÉireann agus i saolré 12 bhliain oifig ombudsman na Breataine Bige. Glacadh leo mar gheall ar an meas atá ann ar an institiúid lena mbaineann agus mar gheall ar an gcumas atá ag na hoifigí dul i dteagmháil lena bParlaimint faoi seach chun an rialtas agus soláthraithe seirbhíse a thabhairt chun cuntais.

Tá dlínse ag ombudsman na Breataine Bige ar na seirbhísí uile atá tarmligthe chuig rialtas na Breataine Bige. I gcomhthéacs an pháipéir seo, áirítear leo sin seirbhísí sláinte, seirbhísí cúraim shóisialta, seirbhísí sóisialta, cosaint leanaí san áireamh, agus seirbhísí do dhaoine faoi mhíchumas. Tá dlínse níos leithne fós ag ombudsman na hÉireann, rud a chuimsíonn formhór na seirbhísí poiblí. Tá ombudsman ar leith do Leanaí ann, áfach, a dhéileálann le gearáin a dhéanann daoine óga faoi bhun 18 mbliana d’aois nó a dhéantar thar a gceann. Déanann an dá oifig maoirseacht ar na seirbhísí a bhíonn á soláthar ag an rialtas, ag údaráis áitiúla, ag comhlachtaí poiblí agus ag gníomhaireachtaí atá conraithe chun seirbhísí poiblí a sholáthar, lena n-áirítear cuideachtaí príobháideacha agus eagraíochtaí neamhrialtasacha. Tagann tithe altranais príobháideacha/tithe príobháideacha cúraim shóisialta faoi dhlínse an dá oifig.

Ar deireadh, déanann an dá oifig iarracht cásanna a réiteach nuair is féidir, seachas tabhairt faoi imscrúdú mionsonraithe. I gcás go bhfuil sé follasach go raibh mainneachtain ann, déileálfar leis sin thar an teileafón nó tríd an ríomhphost de ghnáth ionas go réiteofar an ní go tapa chun sástacht an ghearánaigh.

Gearáin a bhaineann le teaghlaigh

Tharraing mé go fairsing ar an gcásobair agus an páipéar seo á chur le chéile agam. Is fearr is féidir obair an ombudsman a thuiscint trí shamplaí a bhreithniú, seachas trí fhéachaint uirthi ar bhealach teoiriciúil amháin. Baintear leas sa pháipéar seo as na Cásleabhair a fhoilsítear ar bhonn ráithiúil. Is féidir iad sin a fháil ag http://ombudsman.ie/en/Publications/Casebook/ agus ag http://www.ombudsman-wales.org.uk/en/publications/the-ombudsmans-Casebook.aspx. Baintear leas ann freisin as na mórthuarascálacha a d’fhoilsigh an dá oifig. Déileálann an dá oifig le gearáin ó dhaoine aonair. Scrúdaíonn siad gearáin shistéamacha freisin i gcás go bhfuil fianaise ann gur dóigh go raibh an mhainneachtain i gcás amháin ina cúis le héagóir i gcásanna eile. Mar ombudsman na hÉireann, féadfaidh mé imscrúduithe féintionscnaimh a sheoladh i gcás go bhfuil fianaise agam ar dhrochriarachán, fiú amháin i gcás nach bhfuair mé gearán ina leith.

Is le mo chuid ama mar ombudsman sa Bhreatain Bheag a bhaineann an chéad sraith cásanna anseo, áit a bhféachfaidh mé ar shaincheisteanna a bhaineann le haltramú. I gcás nach féidir leis an teaghlach breithe, ar aon chúis, aire a thabhairt do leanbh, socróidh an t-údarás áitiúil don leanbh a altramú agus íocfaidh sé as. D’fhéadfadh go bhfaigheadh an t-ombudsman gearáin ó theaghlach na leanaí a altramaíodh, ó chúramóirí altrama maidir le tacaíocht, cistiú nó cumarsáid, ó dhaoine ar diúltaíodh dá n-iarratas ar a bheith ina gcúramóirí altrama agus ó dhaoine ar baineadh a n-ainm ón liosta cúramóirí altrama ceadaithe.

Ina lán cásanna, tugann cúramóirí altrama tacaíocht do leanaí lena ngabhann mórdhúshláin mar thoradh ar a sláinte, ar a n-iompraíocht nó ar an míchumas atá acu. Tá a gcuid oibre ríthábhachtach maidir le cóiríocht mhalartach a chur ar fáil do leanaí atá i ngátar ionas nach gá iad a chur faoi chúram institiúideach. Is iad údaráis áitiúla a sholáthraíonn seirbhísí Cúraim Shóisialta agus seirbhísí do Leanaí sa Bhreatain Bheag.

Cás 1

Sa chéad chás seo, bhí Bean A ina cúramóir altrama le Comhairle sa Bhreatain Bheag. Bhí triúr leanaí altrama faoina cúram aici, a rinne líomhaintí faoin gcaighdeán cúraim a thug sí dóibh. Rinne sí gearán faoin dóigh ar dhéileáil an Chomhairle leis na líomhaintí. Bhí fadhb ar leith aici leis an dóigh ar bhain an Chomhairle na leanaí óna cúram agus mhaígh sí nach ndearnadh imscrúdú cuí ná pras ar na líomhaintí ina haghaidh. Rinne sí gearán freisin faoin gcinneadh a rinne an Painéal altrama gur cheart í a dhíchlárú ionas nach bhféadfadh sí leanaí a altramú a thuilleadh. Bhraith sí go raibh próiseas an Phainéil lochtach. Rinne sí gearán eile faoi na híocaíochtaí a fuair sí nuair a bhí an t-imscrúdú ar na líomhaintí fós ar siúl.

Chinn mé gur mhainnigh an Chomhairle na líomhaintí a imscrúdú ar aon dul le nósanna imeachta um chosaint leanaí. Bhí an t-imscrúdú neamhleor agus moillithe. Tháinig mé ar an gconclúid gur ghníomhaigh an Chomhairle go réasúnach nuair a bhain sí na leanaí ó Bhean A ionas go bhféadfaí na líomhaintí a imscrúdú. Tháinig mé ar an gconclúid freisin, áfach, gur cheart na cúiseanna leis an mbogadh agus an fhíric go raibh sé i gceist gur bogadh buan a bheadh ann a mhíniú go cuí do Bhean A agus do na leanaí roimh an mbogadh. Ní dhearna an Chomhairle an méid sin agus cuireadh mearbhall agus imní ar gach duine lena mbaineann dá bharr. Chomh maith leis sin, bhí moill dho-ghlactha ann ar na giuirléidí a bhí fágtha ag na leanaí a bhailiú ó Bhean A. Mar sin féin, chinn mé gur próiseas cuí a bhí i bpróiseas an Phainéil altrama agus gur réasúnach a bhí an cinneadh a rinne sé maidir le clárú Bhean A mar chúramóir altrama. Bhí moill ann freisin, áfach, ar Bhean A a chur ar an eolas faoin gcinneadh ón bPainéal altrama. Cháin mé an fhíric gur chuir an Chomhairle stad le híocaíochtaí altrama eatramhacha Bhean A sula bhfuair sí fógra faoin gcinneadh a rinneadh chun í a dhíchlárú.

Mhol mé go ngabhfadh an Chomhairle a leithscéal le Bean A agus go n-íocfadh sí £750 léi chun an éiginnteacht agus an imní bhreise a chuir an drochriarachán sainaitheanta uirthi a chúiteamh. Ina theannta sin, mhol mé go n-íocfadh an Chomhairle a táille altrama eatramhach léi suas go dtí an dáta a thug an Chomhairle fógra di faoin gcinneadh a rinneadh chun í a dhíchlárú. Mhol mé freisin go gcinnteodh an Chomhairle go gcloíonn a nósanna imeachta le haghaidh líomhaintí ó leanaí a imscrúdú leis na treoirlínte maidir le Cosaint Leanaí.

Cás 2

Rinne Bean J gearán faoin bhfreagra lag a thug an Chomhairle ar a hábhair imní faoin dóigh ar caitheadh lena mac agus é i gcúram altrama. Dúirt sí go ndearnadh beag is fiú dá hábhair imní de bharr a fadhbanna meabhairshláinte. Dúirt sí freisin go bhfuarthas easpa tacaíochta ó oibrí sóisialta a mic nuair a tháinig sé ar ais faoina cúram. Nuair a chlis an socrúchán, dúirt Bean J gur thug an Chomhairle neamhaird ar an moladh ó shíciatraí go bhfanfadh a mac sa bhaile.

Sheas mé leis an ngearán ó Bhean J. Chinn mé nach raibh aon fhianaise ann go ndearna an Chomhairle imscrúdú cuí ar a hábhair imní faoin gcúramóir altrama nó go ndearnadh fiosruithe cuí maidir le nithe cosanta leanaí. Níor tionóladh cruinniú straitéise ná níor coinníodh aon taifead inar míníodh cén fáth nach ndearnadh fiosruithe den sórt sin ach oiread. Tríd is tríd, tháinig mé ar an tuairim go ndearnadh beag is fiú d’ábhair imní Bhean J agus nár tugadh aird chuí orthu.

Cinneadh san imscrúdú go raibh laigí bunúsacha eile ann freisin. Ní raibh aon taifead ann ar aon chuairteanna nó aon tacaíocht a thug an t-oibrí sóisialta lena mbaineann tar éis do mhac Bhean J filleadh abhaile. Ba mhórábhar imní é sin mar gur ceanglaíodh ar an gComhairle cuairteanna reachtúla rialta a thabhairt ar aon leanbh faoina cúram. Níor tarraingíodh aird ar laigí an oibrí shóisialta le linn phróiseas maoirseachta na Comhairle ach oiread. Tháinig mé ar an gconclúid, áfach, gurb amhlaidh, tar éis d’oibrí sóisialta eile teacht i gceannas ar an gcás, nach raibh aon fhianaise ann inar tugadh le fios gur lochtach a bhí an cinneadh chun deireadh a chur leis an socrúchán.

Mhol mé go n-íocfaí suim £250 le Bean J as an am a chaith sí ar an ngearán a chur isteach. Ba cheart í a chúiteamh freisin i leith na sochar a chaill sí nuair a theip ar an oibrí sóisialta tacaíocht a thabhairt di. Iarradh ar an gComhairle freisin fianaise a thabhairt ar an oiliúint a chuireann sí ar a foireann sa tábhacht a bhaineann leis na hábhair imní de chuid tuismitheoirí breithe a imscrúdú agus sa ghá atá le cástaifeadtaí a choinneáil. Bhí iniúchtaí le déanamh aici ar chuairteanna reachtúla, ar an bpróiseas maoirseachta agus ar atreoruithe cosanta leanaí chomh maith.

Eascraíonn gearáin as díospóidí teaghlaigh ó am go chéile. I gcás amháin sa Bhreatain Bheag, d’aontaigh na seantuismitheoirí le leanbh í a altramú nuair nach raibh an mháthair bhreithe in ann cúram a thabhairt di a thuilleadh. Insíodh don teaghlach go bhfaigheadh sé liúntas cúramóra altrama, rud a theastaigh ón teaghlach chun go mbeadh sé in ann na costais bhreise a bhaineann le haltramú a sheasamh de bharr an ísealioncaim a bhí aige. Tar éis don teaghlach glacadh leis an leanbh, d’inis an Roinn Oibre Sóisialaí nach raibh sé i dteideal an íocaíocht a fháil mar gur mheas an roinn gur socrú neamhfhoirmiúil teaghlaigh é agus gur líomhain sí nár tugadh aon ghealltanas riamh go seasfaí an costas. Tar éis dom an cás a scrúdú, tháinig mé ar an gconclúid gur tugadh an gealltanas iarbhír agus mhol mé go ndéanfaí an íocaíocht a chur i bhfeidhm agus a shiardhátú.

Leanaí a bhfuil riachtanais speisialta acu

Sa Bhreatain Bheag, soláthraíonn údaráis áitiúla na seirbhísí oideachais agus tá freagracht ar leith orthu as measúnú a dhéanamh ar riachtanais na leanaí a dteastaíonn tacaíocht uathu ar scoil, lena n-áirítear leanaí faoi mhíchumas. Éilítear orthu ráiteas a thabhairt ar riachtanais an linbh agus seirbhísí a sholáthar chun freastal ar na riachtanais sin.

Rinne Bean R gearán á rá gur theip ar an gComhairle athmheasúnú reachtúil a dhéanamh ar na riachtanais speisialta oideachais a bhí ag David (ainm bréige), an mac léi. Sheas mé leis an ngearán ar an mbonn gur neamhghníomh suntasach a bhí i mainneachtain na Comhairle déileáil leis an iarraidh ó Bhean R agus gur dhrochriarachán é a chruthaigh éiginnteacht agus imní. Mar sin féin, chuir mé san áireamh gur leasaíodh sa deireadh ráiteas riachtanas David agus gur cuireadh an tacaíocht a theastaíonn uaidh ar fáil dó faoin bpróiseas athbhreithniúcháin. Dá bhrí sin, ní raibh ach éifeacht bheag ann ar David.

D’aontaigh an Chomhairle go ngabhfadh sí a leithscéal le Bean R. Chomh maith leis sin, sheol sí meabhrúcháin chuig an bhfoireann agus leasaigh sí a nósanna imeachta chun a chinntiú go ndéileálfaí go pras le gach iarraidh ar athmheasúnú.

I gcás eile, bhí leanbh faoi mhíchumas trom a d’fhreastail ar scoil speisialta ag lánúin. Nuair a d’éirigh an leanbh róshean don scoil, níor cuireadh na socruithe nua a gealladh i bhfeidhm. D’fhág sé sin go raibh ar an teaghlach cúram a thabhairt sa bhaile don leanbh sna déaga. Mhol mé gur cheart, ar an gcéad dul síos, clár cuí gníomhaíochtaí a fhorbairt agus gur cheart do na tuismitheoirí, ar an dara dul síos, cúiteamh a fháil as an tréimhse ar lena linn a bhí orthu cúram a thabhairt don leanbh ina n-aonar trí bhíthin suim atá coibhéiseach le tuarastal oibrí cúraim a íoc leo.

Cásanna in Éirinn

In Éirinn, ní hiad na húdaráis áitiúla a sholáthraíonn seirbhísí do leanaí agus do theaghlaigh. Go dtí le déanaí, ba í an tSeirbhís Sláinte a sholáthair iad. Aithníodh go raibh sainghníomhaireacht ag teastáil agus bunaíodh an Ghníomhaireacht um Leanaí agus an Teaghlach, nó Tusla, dá bharr.

Súil Siar - tuarascáil ar an nGníomhaireacht um Leanaí agus an Teaghlach in Éirinn

Príomhdhualgas ar an Stát is ea leanaí a chosaint. Tá príomhról ag Tusla agus ag na póilíní san obair sin a dhéanamh. Tá Tusla ina chomhlacht poiblí neamhspleách a bunaíodh le reacht. Anuas ar chosaint leanaí, tá dualgais thábhachtacha ar Tusla i réimsí eile, lena n-áirítear altramú.

Sa bhliain 2017, d’fhoilsigh mé tuarascáil ar imscrúdú sistéamach a rinneadh ar obair Tusla. Is féidir í a aimsiú ag http://ombudsman.ie/en/publications/investigation-reports/government-departments-other-public-bodies/taking-stock/. Tugadh spreagadh dom déanamh amhlaidh mar thoradh ar na hábhair imní a bhí agam nár tháinig na feabhsuithe a rabhthas ag súil leo as idirghabhálacha a rinne an oifig seo roimhe sin, cé gur aontaigh Tusla go gcuirfeadh sé na moltaí uaim chun feidhme.

Is é an ról atá agam ná breithniú a dhéanamh ar ghearáin neamhréitithe in aghaidh Tusla a théann i bhfeidhm ar dhaoine fásta agus a chinntiú gur caitheadh i gceart agus go cothrom leo. Faightear an chuid is mó de ghearáin ó na daoine seo: tuismitheoirí altrama, iarratasóirí a bhfuil measúnú á dhéanamh orthu le haghaidh an róil mar thuismitheoirí altrama, daoine fásta a líomhnaítear go ndearnadh mí-úsáid orthu nuair a bhí siad ina leanaí, agus daoine aonair a gcuirtear ina leith go ndearna siad mí-úsáid.

I dtaca leis na daoine a gcuirtear ina leith go ndearna siad mí-úsáid, bhain formhór na ngearán a fuair mé leis an teip a bhí ar Tusla cloí le próiseas cuí.

“Mura gcuirtear an ceartas nádúrtha agus nós imeachta cothrom i bhfeidhm, is féidir go dtabharfar deis do dhaoine atá ina riosca leanúint le mí-úsáid a dhéanamh agus is féidir go scriosfar saol nó gairm na ndaoine a líomhnaíodh go bréagach nó go gcuirfear an saol nó an ghairm sin ar an méar fhada ar feadh tréimhsí fada”.

Is é leas an linbh an rud is tábhachtaí nuair atáthar ag déileáil le líomhaintí go ndearnadh mí-úsáid. Dá réir sin, ní mór déileáil ar bhealach práinneach éifeachtach le líomhaintí go ndearnadh mí-úsáid nuair a thugtar eolas do Tusla fúthu. Is gá déanamh amhlaidh chun creidiúnacht na líomhaintí a dhéanamh amach go luath agus chun a chinneadh cé na bearta maolaithe riosca, más ann dóibh, nach mór a chur i bhfeidhm. Chomh maith leis sin, is gá do Tusla freagairt go mear chun a chinntiú go gcaitear go cothrom le daoine fásta a ndéantar na líomhaintí ina n-aghaidh.

Má dhéantar é sin mar is ceart, déileálfar ar bhealach tapa éifeachtach le líomhaintí mí-úsáide nach seastar leo in aghaidh daoine fásta. Is féidir go mbeidh tionchar millteanach ar an duine má chuirtear ina leith go bréagach go ndearna sé nó sí mí-úsáid. Dá bharr sin, tá dualgas soiléir ar Tusla cloí le próiseas cuí chun na fíricí agus an riosca féideartha a dhéanamh amach a luaithe is féidir.

Nuair a dhéanann daoine fásta a maíonn go ndearnadh mí-úsáid orthu nuair a bhí siad ina leanaí eolas faoin méid sin a thabhairt do Tusla, ba cheart déileáil lena gcás ar bhealach íogair éifeachtach chun a chinntiú go mbainistítear aon riosca reatha atá ann.

Sa Tuarascáil Bhliantúil uaim do 2014, chuir mé in iúl (ar leathanach 20) go raibh ábhair imní agam mar go raibh oibrithe sóisialta ag déileáil le cásanna, go háirithe na cásanna sin lena mbaineann líomhaintí stairiúla mí-úsáide. Luaigh mé ag an am go raibh an Oifig seo ag obair le Tusla chun a chinntiú go gcuirfeadh an Ghníomhaireacht beartais shoiléire agus nósanna imeachta soiléire i bhfeidhm le haghaidh déileáil leis na cásanna sin. Ar na príomhábhair imní bhí an gá le cloí le nósanna imeachta cothroma agus leis an gceartas nádúrtha agus an gá le measúnuithe a dhéanamh ar bhealach atá tráthúil, comhsheasmhach, cothrom agus críochnúil. Leagadh béim in dhá bhreithiúnas thábhachtacha cúirte ar an ngá atá ann leis an obair sin.

Cé gur tugadh athdhearbhuithe, b’amhlaidh ón uair sin i leith go raibh an oifig seo ag fáil roinnt gearán i dtaca leis na réimsí sin, rud a chaith amhras an athuair ar cé acu a réitíodh na bunábhair imní nó nár réitíodh. Leis sin, tugadh spreagadh dom imscrúdú sistéamach a thionscnamh i mí an Mheithimh 2016.

Tá an tuarascáil a ullmhaíodh tar éis an imscrúdaithe bunaithe ar roinnt téamaí, rud a léirítear le samplaí cáis. Agus an tuarascáil seo á hullmhú aici, bhain an oifig seo leas as naoi ngearán sa tréimhse 2012-2016 ar bhain deacrachtaí sonracha leo agus ar sheasamar leo go hiomlán nó go páirteach. Bhain sí leas freisin as tríocha comhad gearáin a roghnaíodh go randamach ó chóras gearán Tusla. Cé nach ndearnadh ach líon sách íseal gearán leis an oifig seo, is féidir leo drochthionchar mór a imirt ar na daoine lena mbaineann. Rinneadh tagairt sa tuarascáil do shamplaí de dhea-láimhseáil gearán ag Tusla freisin.

Foinse luachmhar faisnéise d’eagraíocht ar bith is ea gearáin agus tá sé tábhachtach go nglactar leo chun gur féidir foghlaim uathu. Léiriú ar an gcultúr laistigh den eagraíocht sin is ea an dóigh a ndéileáiltear le gearáin. I gcásanna ina sainaithnítear i ngearáin gurb ann do mhainneachtainí atá sistéamach agus, dá réir sin, ar dóigh dóibh dul i bhfeidhm ar dhaoine eile, is gá go bhfuil córais i bhfeidhm chun béim a leagan ar an ngá le hathrú. Tá sé tábhachtach freisin gurb eol do dhaoine ar gach leibhéal bainistíochta agus ar leibhéal an Bhoird go bhfuil na hábhair imní sin ann agus go mbaintear úsáid as cineálacha sistéamacha cur chuige chun athruithe riachtanacha a shainaithint, chun na hathruithe sin a dhéanamh, chun faireachán a dhéanamh ar a gcur chun feidhme agus chun a chinntiú go mbaintear na spriocthorthaí amach.

Sainaithníodh easnaimh thromchúiseacha riaracháin nuair a bhíothas ag breithniú na naoi ngearán a chuirtear san áireamh sa tuarascáil. Áiríodh leo sin teip ar chloí le próiseas cuí, moilleanna ar dhéileáil le hábhair imní, droch-chumarsáid, droch-choimeád taifead agus saincheisteanna eile. Thug na nithe sin le tuiscint gur seirbhís í a bhí faoi róbhrú, nach raibh próisis oiriúnacha i bhfeidhm aici i bpríomhréimsí, a bhí neamh-chomhsheasmhach in áiteanna ar fud na tíre agus nach raibh ábalta san am atá thart freagairt leis an bpráinn riachtanach do líomhaintí go ndearnadh mí-úsáid. Cé go raibh córas beartaithe tosaíochta cásanna agus córas bainistíochta cásanna i bhfeidhm ag Tusla ag an am a bhí an tuarascáil á hullmhú, chuir mé in iúl go soiléir go bhfuil sé tábhachtach go ndéantaí iniúchadh cáilíochta orthu chun a chinntiú go mbíonn siad ag feidhmiú go héifeachtach. B’eol dom go ndearna Tusla roinnt athbhreithnithe mar chuid dá chreat dearbhaithe cáilíochta.

Luaigh mé, áfach, go bhfuil sé tábhachtach go ndéanfaí iniúchadh rialta ar chur chun feidhme gach beartais, lena n-áirítear láimhseáil gearán, chun a chinntiú go mbítear ag cloí leis an bpróiseas gearán é féin ar bhealach cuí. Le linn dom a chur in iúl gur faoi dhlínse an Ombudsman do Leanaí i gceart a thagann gearáin a baineann le leanaí, luaigh mé go raibh mé buartha gur dhóigh do na mainneachtainí riaracháin a sainaithníodh a bheith ina gcúis le cosaint leas na leanaí i mbaol a chur i gcontúirt mura dtabharfaí aghaidh orthu.

D’fháiltigh mé roimh an scéala go bhfuair Tusla cistiú chun oibrithe sóisialta breise a fhostú. Cuid dhílis den tseirbhís a chuireann Tusla ar fáil iad oibrithe sóisialta atá dea-cháilithe, a threoraítear agus a bhainistítear go héifeachtach agus atá dea-oilte. Luaigh mé nach mór dóibh fáil a bheith acu ar an am, an oiliúint agus an tacaíocht a theastaíonn uathu chun déileáil leis na héilimh a chuirtear orthu. Is réimse ríthábhachtach oibre é sin agus cuireann sé éilimh mhóra ar na daoine a bhfuil sé faoina gcúram. Go dtí sin, ní raibh ag Tusla na hacmhainní a theastaigh uaidh chun go mbeadh sé in ann a fhreagrachtaí a chomhlíonadh.

Rinneadh sraith moltaí le haghaidh feabhais sa tuarascáil. Bhí tús curtha ag Tusla le roinnt de na moltaí sin a chur chun feidhme cheana féin. Bhreithnigh lucht bainistíochta Tusla na moltaí nuair a bhí siad ina ndréachtmholtaí agus léiríodh tuairimí an lucht bainistíochta iontu. D’aontaigh Tusla leis na moltaí a chur chun feidhme agus tá an oifig seo ag déanamh dlúthfhaireachán ar an dul chun cinn.

Conclúid

Imríonn an stát ról ríthábhachtach i dtacaíocht a thabhairt do theaghlaigh. Déanann sé amhlaidh ar bhealaí éagsúla, lena n-áirítear trí thacaí airgeadais amhail sochar linbh a thabhairt agus trí oideachas agus tithíocht a sholáthar. Is seirbhísí príomhshrutha iad sin agus cruthaíonn siad gearáin don ombudsman a mbíonn sé éasca go leor déileáil leo de ghnáth.

I gcásanna ina mbíonn teaghlaigh ag dul i ngleic le dúshláin, áfach, teastaíonn sainseirbhísí, ar seirbhísí iad a chruthaíonn gearáin níos casta. Léirítear sna réimsí a luaitear san alt seo na freagairtí a mbíonn teaghlaigh ag dul i ngleic leo. Áirítear leo tacaíocht a thabhairt do leanaí a bhfuil riachtanais speisialta acu, lena n-áirítear tacú le rochtain ar oideachas; altramú a sholáthar nuair atá teaghlaigh bhreithe ag streachailt an iomarca; imscrúdú a dhéanamh ar líomhaintí go ndearnadh faillí nó mí-úsáid, bíodh sí fisiciúil, síceolaíoch nó gnéasach; agus sainchúram sláinte a sholáthar.

Ní mór d’ombudsman atá ag obair sa réimse sin cur chuige atá bunaithe ar chearta a ghlacadh i leith a oibre, is cuma cé acu atá nó nach bhfuil an oifig ar an Institiúid Náisiúnta um Chearta an Duine. Le linn imscrúduithe a dhéanamh, ní mór díriú a leagan ar an gceart atá ag gach leanbh chun fás aníos mar bhaill dá phobal áitiúil a bhfuil meas orthu agus chun go mbeidh ag a dteaghlach an tacaíocht a theastaíonn chun a chinntiú go gcomhlíonfar an ceart sin. San am atá thart, chónaigh an iomarca leanaí i soláthar institiúideach. Níor cheart cur ar aon leanbh déanamh amhlaidh.

Trí acmhainní an stáit a úsáid mar is ceart, beifear in ann na dúshláin a eascraíonn as bochtaineacht, as easpa dídine agus as míchumas a shárú. Trína gcuid oibre ar dhéileáil le gearáin nó ar mhór-imscrúduithe a dhéanamh, is féidir le hoifigí ombudsman ról ríthábhachtach a imirt i dtodhchaí níos fearr a chinntiú do gach teaghlach.

Leabharliosta

McGrath K., Child Welfare Consultant, Natural Justice and Fair Procedure in Evaluating Allegations and Risk of Child Sexual Abuse, “Nota News” Bealtaine/Meitheamh 2016.