6.1 GEALLTA A BRISEADH...
"I have often thought ... that the greatest inadequacy in much of our social legislation is not gaps in the laws themselves but a massive gap between what the law provides for citizens by way of assistance and their knowledge of it and capacity to avail of it." - Mr. Justice Thomas A. Finlay in TheLaw and Older People, National Council on Ageing and Older People, (1998)
"[The purposes of the Health (Amendment) Bill 2005] are guided by the single key principle that there should be legal clarity regarding public services and charges. Members of the public, patients and their families deserve no less. It is not tolerable that people, particularly vulnerable people and those suffering from ill health, should be uncertain of whether they qualify for a service, or whether and how much they should have to contribute towards the cost." - Mary Harney T.D., Tánaiste and Minister for Health and Children, Dáil Éireann (3 March 2005)
"My mother is a valid medical card holder of very long standing, and therefore we believe entitled to inpatient services free of charge which the [...] Health Board services have failed to provide, and are continually failing to provide. Please therefore offer us accommodation for my mother in a ... HB unit." - Family of Mrs. B. in letter to Health Board, (11 April 2001)
"Based on your refusal we are now obliged to apply for a bed in a public nursing home on behalf of my mother ...". - Family of Mrs. B. in letter toHealth Board Appeals Officer, (26 September 2001)
"For the past four years I have been managing to subsidise [my mother] ... She receives no funding at all from the [...] Health Board. ... Unfortunately due to personal changing commitments I am no longer in a position to continue this level of financial support to my mother's expenses. ... You will see from enclosed expenses for my mother's annual income and expenses, that the situation for 2003 is most depressing ...". - Family of Mrs. B. in letterto Health Board, (5 February 2003)
"The refusal of subvention by the Board is a cause of great stress to me. It seems I have to write letter after letter and while we are most grateful for the assistance of subvention in 1999, nevertheless my mother is in the nursing home 5 years next January ...". - Family of Mrs. B. in letter to HealthBoard, (14 October 2003)
"I regret to inform you that due to ever increasing costs in many areas ... we find it necessary to increase the Nursing Home rate payable by your mother to one hundred and twenty five euro per day with effect from 1 July 2005." - Letter from nursing home to family of Mrs. B., (1 June 2005)
"I regret to inform that due to ever increasing costs in many areas ... we find it necessary to increase the Nursing Home rate payable by your mother to one hundred and thirty seven euro per day with effect from 1 December 2006." - Letter from nursing home to family of Mrs. B., (1 November2006)
"Yesterday I received a letter from the nursing home [...] where [Mrs B.] resides. In the letter I was informed that they are in the process of increasing her fees. The current fee is 137 euros per day and they want to increase it to 150 euros per day.
As my mother's income cannot bear this increase I sent them a letter informing them so. I would like to hear from your agency as to how to handle this.
My mother has been a resident of [nursing home] for ten years now. ... as she will be 90 years old in June of this year I would not suggest she be moved, unless it is deemed absolutely necessary." - Family of Mrs. B. in letter to HSE, (20 February 2009)
"During the past few months I have had to request extra subvention from the HSE because on March 1st [2009] the Nursing Home found it necessary to increase my mother's monthly fee by 400 euros. Unfortunately, all of my mother's income and pensions are already totally committed to paying for her nursing home expenses, and she is not able to provide the extra 400 euros. My first request for an increase in her subvention payments was denied by the HSE and they referred me to the appeals office who also denied my request. I am therefore submitting this letter to you because I don't know what else to do. Should we formally request a contract bed from the HSE ?" - Family of Mrs. B. in letter to the Ombudsman, (16 May 2009)
Tá sé de cheart ag daoine a fhios a bheith acu cén teidlíocht a bheidh acu maidir le cúram fadchónaithe a fháil ón Stát má bhíonn sé sin riachtanach dóibh ina seanaois. Is cuma cén leibhéal soláthair atá i gceist, agus na téarmaí faoina gcuirfear ar fáil é, tá sé riachtanach go mbeadh a fhios ag daoine cad is féidir leo a bheith ag súil leis chun go bhféadfaidh siad pleananna a cheapadh dá réir. Ní chuirfidh aon duine in aghaidh an ráitis seo. Is mór an t-ionadh mar sin in ainneoin na ngeallta a thugadh arís agus arís eile dóibh, nach raibh sé de chompord ag daoine le 40 bliain anuas a fhios a bheith acu cad a tharlódh dá bhfaighidís amach go raibh cúram fadtéarmach i dteach altranais riachtanach do bhall dá dteaghlaigh. Is éard atá i gcroí na caibidle seo ná scéal teaghlaigh amháin a raibh orthu cur suas le cás ó 1999 i leith inar teip ar an Stát beart a dhéanamh de réir a ghealltanais agus soiléiriú a dhéanamh maidir le teidlíocht dhlíthiúil i leith cúraim fhadchónaithe.
Más rud é gur gá soiléiriú a dhéanamh tugann sé sin le tuiscint go bhfuil mearbhall agus meascán mearaí ann faoin dlí mar atá sé. Faoi mar a dúradh i gCaibidil 5, ní chreideann an tOmbudsman go raibh bunús dlí ann i ndáiríre maidir le meascán ar bith faoi theidlíocht i leith soláthair cúraim tí altranais fhadtéarmaigh. Más rud é, áfach, nach bhfuiltear ag urramú na teidlíochta sin tá géarghá ann go n-athrófar an dlí chun nach mbeadh fáth ar bith go mbeadh mearbhall ar aon pháirtí, agus go háirithe ar eagraíochtaí stáit.
Tá dhá ghné a bhaineann leis an éiginnteacht airbheartaithe seo: ar an gcéad dul síos (agus is í seo príomhábhar imní na tuarascála seo) tá an cheist faoi cibé an bhfuil dualgas ar an Stát cúram fadtéarmach a sholáthar, agus ar an dara dul síos, má tá a leithéid de dhualgas ar an Stát an bhfuil sé i dteideal táille a ghearradh i leith a leithéid de chúram. Níl amhras ar bith faoin dara cheist ó Iúil 2005 ach táthar ag tarraingt anuas na céad cheiste i gcónaí.
Ní féidir an mearbhall agus an easpa cinnteachta a bhí sa réimse seo le 40 bliain anuas a mhíniú trína rá nach raibh an reachtaíocht leordhóthanach. Chun an fhírinne a dhéanamh ní hé an dlí bainteach (go príomha an tAcht Sláinte 1970) foinse na trioblóide. Is é an tsaincheist bhunaidh ná go bhfuil an Stát, trí bhíthin a ghníomhaireachtaí, an Roinn agus na boird sláinte (FSS) ag séanadh cad atá á fhoráil ag an dlí agus ag gníomhú de réir an tséanta sin; mar sin féin tá teipthe air go leanúnach an dlí a leasú chun go bhféadfaidh dlí agus cleachtas a bheith mar a chéile. Maidir le reachtaíocht leasaitheach na bliana 2005, a ndearnadh foráil inti go ngearrfar táillí i gcomhair seirbhísí d'othair chónaithe a bhfuil cártaí leighis acu, níor ritheadh é go dtí nach raibh aon dul as agus nach bhféadfaí é a sheachaint a thuilleadh. (Nóta 1)
Is é an fhírinne, go simplí ná:
- go bhfuil agus go raibh le blianta fada anuas oibleagáid reachtúil ar an Stát cúram fadtéarmach a sholáthar i dtithe altranais dóibh siúd a bhfuil sé de dhíth orthu;
- níor leor riamh na hacmhainní ná an bonneagar chun an oibleagáid sin a chomhlíonadh;
- bhí ag teip ar an Stát leis na blianta fada anuas a chuid oibleagáidí a chomhlíonadh go hiomlán;
- ghlac an stát leis an tseift trínar shéan sé go raibh aon oibleagáidí dlíthiúla air; thug sé le fios nach raibh an dlí soiléir, go raibh sé éiginnte agus gheall sé leis na blianta anuas an dlí a leasú chun an cás a shoiléiriú;
- tá teipthe ar an Stát arís agus arís eile thar thréimhse fhada leasú cuimsitheach a dhéanamh ar an dlí chun go mbeadh an dlí agus an cleachtas ar aon dul le chéile.
Ar an drochuair tá sé mar a bheadh nós seasta ag an Roinn agus ag na boird sláinte gan a thuiscint i gceart cad a éilíonn an dlí i gcás daoine scothaosta agus faoina gcearta chun cúram fadtéarmach a fháil. Ní haon áibhéil a rá gur léirigh an Roinn thar thréimhse fhada gur féidir leo dearcadh fuarálach a bheith acu maidir leis an dlí sa réimse seo; baineann sé sin leis an gcaoi nár chloígh siad leis an dlí príomhúil agus leis an gcaoi a ndearna siad dlí tánaisteach.
Chruthaigh Tuarascáil Travers gan athbhrí ar bith gur choinnigh an Roinn agus na boird sláinte socruithe i bhfeidhm chun táillí a ghearradh maidir le cúram fadchónaithe ar dhaoine a raibh cártaí leighis acu agus go raibh a fhios acu go dianmhaith go raibh na socruithe sin mídhleathach. Ghríosaigh an tOmbudsman na gníomhaireachtaí Stáit sin ar bhealach an-phoiblí glacadh leis nach raibh aon fhoráil sa dlí chun a leithéid de tháillí a ghearradh ach dhiúltaigh siad glacadh lena chomhairle (féach Caibidil 4). Mhaígh siad go raibh siad ag gníomhú laistigh den dlí nó go raibh éiginnteacht áirithe sa dlí. Tá a fhios againn anois nach raibh aon fhíor-amhras ar an Roinn ná ar na boird sláinte faoi fhorálacha an dlí agus gur lean siad ar aghaidh leis an gcóras mídhleathach maidir le gearradh táillí. Bhí roinnt cúiseanna leis sin, agus áirítear leo sin an gá a bhí ann foinse thábhachtach maoinithe a choinneáil. (Nóta 2)
Tugadh isteach scéim um fhóirdheontais tithe altranais i 1993. D’fhéadfaí fóirdheontas a íoc le hothair i dtithe altranais príobháideacha faoin scéim sin le cabhrú leo íoc as costas an chúraim a bheadh á thabhairt dóibh. Chuir an Roinn an scéim fóirdheontais chun cinn amhail is nach raibh aon cheart reatha ag daoine scothaosta cabhair a fháil ón Stát. Tharla sé sin freisin in ainneoin an Ombudsman a bheith á ngríosú go príobháideach agus go poiblí a aithint go raibh ceart dlí ag daoine scothaosta cúram tí altranais a fháil faoi alt 52 den Acht Sláinte 1970. (Nóta 3) Mar bharr ar an donas chuir an Roinn agus na Boird Sláinte an scéim fóirdheontas i bhfeidhm ar bhealach a bhí mídhleathach.
Phléigh an tOmbudsman a bhí ann ag an am, Kevin Murphy, an scéal seo go mion ina thuarascáil Nursing Home Subventions in 2001, inar thug sé súil siar ar an scéal. I measc conclúidí an Ombudsman, mar shampla, bhí gur lean an Roinn ar aghaidh ag ceapadh rialacháin go ndéanfaí acmhainní chlann fásta iarratasóra ar fhóirdheontas a mheasúnú, bíodh is go raibh a fhios acu nach bhféadfaí an foráil seo maidir le “measúnú teaghlaigh” a thabhairt isteach trí bhíthin rialacháin. Chuir an Roinn deireadh leis an bhforáil sin faoi mheasúnú teaghlaigh agus d’íoc sí cúiteamh leis na hiarratasóirí sin ar diúltaíodh fóirdheontais dóibh nó ar íocadh deontais leo ar ráta laghdaithe de bharr an mheasúnaithe teaghlaigh. Is é an rud suntasach faoin scéal sin go léir ná gur mhol comhairleoir dlí na Roinne féin dóibh sula ndearnadar an rialachán sin gan foráil maidir le “measúnú teaghlaigh” a chur sa rialachán. (Nóta 4) In ainneoin sin is uile lean an Roinn ar aghaidh agus chuir siad an fhoráil i bhfeidhm. Tá sé de cheart go hiomlán againn a fhiafraí: cad a insíonn an beart sin agus bearta eile den sórt sin dúinn faoin gcultúr laistigh den Roinn? Ceist an-ábhartha í seo i gcomhthéacs ráiteas an Aire reatha i bhFeabhra 2005: "[w]e are a society ruled by law. We must be so, and remain so, in every detail of public policy and administration." (Nóta 5)
Ba é an rud a léirigh Tuarascáil Travers go háirithe ná nach raibh sé ar chumas na Roinne aghaidh a thabhairt ar an dúshlán a bhí ann de bharr an dlí agus beartas fógartha an Rialtais a bheith ag teacht salach ar a chéile. Tá iarracht déanta ag an Roinn a chur in iúl gurb é beartas an Rialtais é go n-íocfadh daoine a bhí ag fáil cúraim fhadchónaithe as costas an chúraim sin. Ní léir an raibh an beartas sin bunaithe ar phrionsabal nó gur léirigh sé an dearcadh nach bhféadfadh an stát íoc as cúram fadtéarmach saor in aisce i gcomhair na daoine scothaosta go léir a bheadh sé riachtanach dóibh. Ní bheadh sé an-deacair reachtaíocht leasaitheach a dhréachtú le cinntiú go mbeadh bonn daingean dlí faoin mbeartas maidir le táillí a íoc. D'fhéadfadh deacrachtaí polaitiúla a bheith ag baint leis sin, áfach.
Bíodh is go bhféadfadh na roghanna a bhí os comhair na Roinne a bheith deacair ó thaobh na polaitíochta de ní raibh aon chastacht eile ag baint leo: d’fhéadfaí leasú cuí a dhéanamh ar an Acht Sláinte 1970 chun sriain a chur le leibhéal na teidlíochta (agus cothromaíocht níos fearr a chinntiú idir teidlíochtaí agus acmhainní) nó údarás dlíthiúil a fháil ón Oireachtas ioncam a bhailiú trí tháillí a ghearradh i gcomhair seirbhísí nó go leor acmhainní a fháil ón Státchiste chun an leibhéal teidlíochta a urramú a bhí geallta san Acht Sláinte 1970. Níor ghlac an Roinn le ceann ar bith de na roghanna sin sa tréimhse 29 bliain ó 1976 go 2005. Ina áit sin, lean sí ar aghaidh leis an gcleachtas de pháirtmhaoiniú a dhéanamh ar chúram fadchónaithe trí tháillí a ghearradh ar gach othar scothaosta, bíodh cártaí leighis acu nó ná bíodh. Faoi mar a thug an tAire reatha le fios (Nóta 6) bhí an cleachtas mídhleathach seo ar siúl le linn do 11 Rialtas éagsúil a bheith in oifig. Nuair nach bhféadfaí athrú sa dlí a sheachaint a thuilleadh chinn an Roinn leanúint ar aghaidh leis an gcleachtas táillí a ghearradh ar lucht cártaí leighis i gcúram fadchónaithe, ach má bhí siad an-déanach á dhéanamh rinne siad rud fíorthábhachtach sa mhéid is gur chuir siad bonn dlí faoi. Tharla sé sin in 2005. Sa chaoi céanna, más mian leis an Stát leanúint ar aghaidh leis an mbeartas atá ann gan oibleagáid a bheith orthu seirbhísí a sholáthar d'othair chónaithe (lena n-áirítear cúram fadchónaithe i dtithe altranais), is é an rud ba cheart a dhéanamh ná a iarradh ar an Oireachtas an dlí a leasú sa chaoi go mbeadh bonn dlí faoin mbeartas sin.(Nóta 7)
Cheadaigh leasú na bliana 2005 go ngearrfaí táillí ar lucht cártaí leighis i gcomhair cúraim fhadchónaithe, ach nuair a bhí sé á chur i bhfeidhm d’éirigh le FSS ar bhealach éigin gan é a chur i bhfeidhm i gceart sa chaoi go ndeachaigh sé chun míbhuntáiste roinnt cónaitheoirí fadtéarmacha agus dá dteaghlaigh. Tháinig sé chun solais de bharr gearán a fuair an tOmbudsman in 2007 go raibh táillí á ngearradh go mídhleathach ar chónaitheoir fadtéarmach i gcomhair an chúraim a bhí á thabhairt di i dteach altranais poiblí. Ní raibh aon ioncam dá cuid féin ag an mbean scothaosta a bhí i gceist agus ar an ábhar sin ní raibh uirthi aon táille a íoc faoin reachtaíocht bhainteach i gcomhair an chúraim a bhí á thabhairt di. Pinsinéir is ea a fear céile agus tá breiseán (Liúntas Aosaigh Cháilithe) ag dul lena phinsean i leith a mná atá cleithiúnach air. Chinn FSS táillí a ghearradh ar an gcónaitheoir trí thagairt a dhéanamh don Liúntais Aosaigh Cháilithe amhail is dá mba a hioncam pearsanta a bhí ann. Scrúdaigh an tOmbudsman an gearán agus thoiligh FSS nach raibh an cleachtas sin ceart agus d’aisíoc siad na táillí (€8,381) a bailíodh ón gcónaitheoir agus óna fear céile. (Nóta 8) Cúis mholta do FSS is ea an chaoi a ndearna siad athbhreithniú, ar iarratas an Ombudsman, le féachaint an raibh cásanna eile den sórt sin ann. Fuair FSS amach go raibh 81 cás dá leithéid ann agus d’aisíoc siad €466,000 san iomlán. Murach an té a rinne an gearán chuig an Ombudsman ní thiocfadh na cionta sin chun solais ar chor ar bith agus tá gach seans ann go nglacfaí leo mar ghnáthnós imeachta. Is mí-ámharach an rud é gur tharla botúin den chineál seo nuair a bhí socruithe nua á gcur i bhfeidhm a raibh sé d’aidhm acu deireadh a chur le botún a bhí ann roimhe.
Fiú má ghlacann duine le hargóint na Roinne agus na FSS go bhfuil an dlí sa réimse seo doiléir éiginnte - agus ní ghlacann an tOmbudsman leis go bhfuil an scéal amhlaidh - níl sé inghlactha ar chor ar bith gur theip ar an Roinn go háirithe déanamh mar a gheall sí arís agus arís eile i gcaitheamh na mblianta agus deireadh a chur le haon amhras a bhí ann. Léiríonn scéal an ghearánaigh thíos an chaoi a raibh ar theaghlach amháin strácáil leo fad a bhí geallta á dtabhairt ach nach raibh bearta á ndéanamh. Tá sonraí faoi na geallta leagtha amach sa téacs thíos.
Nótaí
(Nóta 1)An tAcht Sláinte (Leasú) 2005
(Nóta 2) ".. there has been an understandable tendency for the former health boards, with the support of the Department, to be pragmatic and inventive in identifying sources of income. The argument is, therefore, made that the practice of charges for long-stay care over many years was essentially brought about by a shortage of Exchequer finance and justified by a belief that the practice put in place [was] underpinned by a 'defensible legal case' and by the principle of equity... " Tuarascáil Travers, alt 5.13, (Márta 2005)
Thug Tuarascáil Travers le fios nach raibh an cás maidir le táillí a ghearradh “inchosanta ó thaobh an dlí” agus nár thacaigh an chomhairle dlí riamh lena leithéid de sheasamh.
(Nóta 3) "In a context where neither the Department nor the health boards were informing people of these existing entitlements, the subvention provisions were presented as amounting to a substantial improvement on existing arrangements. This was true only in the sense that many people were not having their existing statutory right vindicated. [...] ... the 1990 Act made no substantive alteration to the existing entitlement to in-patient services. Accordingly, giving financial assistance towards the costs of private care can hardly be seen as an adequate response to the on-going failure to provide the statutory entitlement to public care." - Tuarascáil an Ombudsman Nursing Home Subventions (2001), lch 17
(Nóta 4) An áit chéanna, lgh 50 - 52
(Nóta 5) Mary Harney T.D., an tAire Sláinte agus Leanaí, Dáil Éireann, (16 Feabhra 2005)
(Nóta 6) An áit chéanna.
(Nóta 7) Is é argóint na Roinne ná nach bhfuil amhras ar bith ann ó Dheireadh Fómhair 2009 faoi dhualgas FSS cúram fadchónaithe a sholáthar, agus go bhfuil an scéal amhlaidh de thoradh an Achta fán Scéim um Thacaíocht Tithe Banaltrais 2009. Déantar é sin a mheas i gCaibidil 7. Ar aon nós tá na céadta caingne Ard-Chúirte ar feitheamh arb é sin an príomhrud a bhfuil breithiúnas le tabhairt air iontu.
(Nóta 8)Tuarascáil Bhliantúil an Ombudsman 2008 - Cuireadh ar ceal na táillí seirbhíse seachtainiúla €96.60 a mbíodh á ngearradh ar chónaitheoirí i dtithe Cúraim Phobail. Féach freisin an Investigation Report on a complaint about the imposition and collection of charges for in-patient services by the HSE (SacredHeart Hospital, Carlow)
6.2 GEALLTA A BRISEADH...SCÉAL AN UASAIL B.
Fuarthas amach go raibh cúram fadtéarmach tí altranais riachtanach don Uasal B. go luath i 1999. Bhí cárta leighis aici agus bhí sí i dteideal ionad saor in aisce i dteach altranais a fháil ón mbord sláinte. Ba é a tharla, áfach, ná nár tugadh áit don Uasal B. i dteach altranais poiblí ach gur chaith sí an t-aon bhliain déag ó shin i dteach altranais príobháideach áit a mb’éigean di táillí an-arda a íoc (le cúnamh a teaghlaigh). In ainneoin gur thug an teaghlach le fios go minic go bhfuil cárta leighis ag an Uasal B. agus go bhfuil sí i dteideal cúram poiblí a bheith aici dá bharr sin, agus in ainneoin gur iarr siad go sonrach go minic go dtabharfaí leaba “ar conradh” di, agus in ainneoin gur inis siad don bhord sláinte go mion minic nach raibh sé d’acmhainn aici íoc as cúram príobháideach, ní dhearna an bord sláinte freastal riamh ar riachtanais an Uasail B. Tá sí ina hothar príobháideach i dteach altranais príobháideach le haon bhliain déag anuas. Ní bhfuair sí ach fíorbheagán cúnaimh airgid i gcaitheamh beagnach cúig bliana den aon bhliain déag sin; fuair sí fóirdheontas beag idir €22 agus €29 in aghaidh na seachtaine ar feadh trí bliana; agus tá sí ag fáil fóirdheontais idir €383 agus €402 in aghaidh na seachtaine ó Iúil 2007 i leith. €1,050 in aghaidh na seachtaine atá i gceist mar tháillí an tí altranais faoi láthair.
Níl an tUasal B. in ann a cúrsaí féin a reáchtáil de bharr na breoiteachta atá uirthi agus bíonn ar a teaghlach gníomhú thar a ceann. Scéal neamhghnách an scéal atá aici sa mhéid is go ndearna a teaghlach ceithre ghearán faoi leith chuig an Ombudsman i rith an aon bhliain déag a chaith siad i ngleic leis na húdaráis sláinte. Ní léiríonn na sonraí atá leagtha amach thíos ach cuid de na hidirbhearta atá i gcomhad an bhoird sláinte sin (agus FSS ina dhiaidh sin).
1998
Glacadh an tUasal B. isteach in ospidéal príobháideach go déanach i 1998 tar éis di stróc a fhulaingt. Bhí sí 79 bliain d’aois ag an am agus bhí cárta leighis aici. Dúirt a teaghlach nach raibh a dochtúir teaghlaigh in ann í a chur in ospidéal poiblí agus nach raibh an dara rogha ann ach í a chur in ospidéal príobháideach. Bhí an socrú sin acu ar feadh cúpla seachtain. Bogadh an tUasal B. go teach altranais príobháideach ansin ar feadh tréimhse ghearr agus b’éigean di gluaiseacht arís in Eanáir 1999. Ag an am sin, bhí measúnú déanta ag geiriatraí ar an Uasal B. a thug le fios:
"I reviewed this patient recently... Her underlying medical problems include dementia, cerebral vascular disease and degenerative joint disease of her knees. She falls into a maximum dependency category and requires nursing home institutional care within the [...] Health Board."
Chuaigh an teaghlach i dteagmháil leis an mbord sláinte chun cabhair a fháil agus maíonn siad nach bhfuair siad ach liosta tithe altranais príobháideacha. Ó ba rud é nár tairgeadh aon leaba phoiblí di fuair an teaghlach áit di i dteach altranais príobháideach eile áit ar chaith sí an 11 bhliain ó shin. Tá an teaghlach sásta leis an gcúram atá á chur ar fáil, ach ar an drochuair, tá táillí arda á ngearradh ag an teach altranais agus tá siad faoi bhrú i gcónaí ag iarraidh iad a íoc.
1999
Nuair a chuir an teaghlach isteach ar fóirdheontas tí altranais in Eanáir 1999 diúltaíodh don iarratas. Tharla sé sin toisc gur chuir an Bord Sláinte luach theach teaghlaigh an Uasail B. san áireamh. Mhaígh an teaghlach, agus maíonn siad i gcónaí, nár chóir an teach a chur san áireamh agus nár cóir iallach a chur ar an Uasal B. a teach a dhíol chun costais a tí altranais a íoc. Rinneadh achomharc agus thoiligh an Bord Sláinte gan luach an tí a chur san áireamh ach nach ndéanfaí é sin ach ar feadh tréimhse sé mhí amháin. Fuair an tUasal B. £120 mar fhóirdheontas in aghaidh na seachtaine ar feadh na sé mhí sin ach níor leor an fóirdheontas agus a pinsean chun íoc as costais a tí altranais. Bhí baill a teaghlaigh ag cabhrú chun a costais a íoc.
Scríobh ball teaghlaigh amháin chuig an mBord Sláinte faoi ina dhiaidh sin ag rá: "I believe the health board failed in their duty to assist us in this matter. The more we did the more they left us to fend for ourselves."
2000
Nuair a bhí deireadh tagtha leis an bhfóirdheontas sealadach in Iúil 2000 d’iarr an teaghlach ar an mBord Sláinte cás an Uasail B. a mheas arís agus gan luach an tí a chur san áireamh. Dhiúltaigh an Bord Sláinte glacadh leis an gcur chuige sin agus dhiúltaigh siad fóirdheontas a thabhairt di.
“Tarraingíodh anuas ceisteanna maidir le cáilitheacht i leith seirbhísí agus gearradh táillí i gcomhair cúraim fhadchónaithe i dTuarascáil an Ombudsman faoin Scéim Fóirdheontais Tithe Altranais a foilsíodh in 2001. Tá sé riachtanach go mbeidh beartas soiléir ann faoi incháilitheacht agus faoi chothromaíocht maidir le pleanáil seirbhísí san earnáil phoiblí agus san earnáil phríobháideach faoin gceist seo.”
2001
Sprioc Náisiúnta Uimh. 2: Rochtain Chothrom
Cuspóir 1: Go sonrófar go soiléir cúrsaí incháilitheachta maidir le seirbhísí sláinte agus seirbhísí sóisialta pearsanta
Cáilíocht agus Cothroime: Córas Sláinte Duitse, An Roinn Sláinte agus Leanaí (Samhain 2001)
D’iarr an teaghlach ar an mBord Sláinte arís i bhFeabhra 2001 go n-íocfaí fóirdheontas léi. Faoin am seo bhí tar éis éirí leis an teaghlach teach an Uasail B. a ligean ar cíos agus fógraíodh an t-ioncam cíosa sin. Nuair a bhí an t-iarratas sin á dhéanamh scríobh an ball teaghlaigh a bhí i gceist: "I understand every citizen of the state to be entitled to nursing home care where absolutely needed, and request this right on behalf of my mother, and I believe the state to be failing in its duty to my mother in not providing this to her." Diúltaíodh don iarratas sin freisin agus níor íocadh aon fhóirdheontas.
Rinne an teaghlach achomharc in aghaidh an chinnidh sin agus leag siad béim ar an gcárta leighis a bhí ag an Uasal B; d’iarr siad go gcuirfí an tUasal B. i dteach altranais poiblí dá mba rud é nach n-íocfadh an Bord Sláinte fóirdheontas léi. Dúirt an teaghlach go raibh ualach an-trom airgid orthu, gurbh é £45,000 an méid iomlán a bhí íoctha acu go dtí Eanáir 1999 as tháillí tí altranais agus nach bhféadfaidís leanúint ar aghaidh leis an ualach sin a iompar. Dhiúltaigh oifigeach achomhairc an Bhoird Sláinte don achomharc ach dúirt sé go mbeadh an Bord i dteagmháil leis an teaghlach "with regard to your application for a contract bed". -Ní mar sin a bhí. Ní dhearna an Bord teagmháil leis an teaghlach faoi leaba ar conradh; tá litir inmheánach de chuid an bhoird sláinte ó Dheireadh Fómhair 2001 ag rá ó ba rud é go raibh teach ag an Uasal B. " she cannot be placed on the waiting list for a contract bed"(Nóta 9)
2002
"The report of the Ombudsman on the nursing home subvention scheme raised certain questions about older persons' entitlement to services. The Ombudsman outlined his interpretation of the Health Act, 1970, which is that any person in need of nursing home care has a statutory entitlement to the provision of that service by a health board. My Department's position, based on legal advice which it received, is at variance with the view expressed by the Ombudsman. What is clear is that the uncertainty that undoubtedly exists in relation to eligibility and entitlement should be resolved. The new health strategy acknowledges this and indicates that the position in relation to eligibility will be reviewed with legislative proposals aimed at bringing clarity to the situation to be brought forward in 2002." - Micheál Ó Máirtín T.D, an tAire Sláinte agus Leanaí, Dáil Éireann, (19 Feabhra 2002)
"It is accepted that the position regarding entitlements in this context (Ombudsman's Report, Nursing Home Subventions, 2001) is complex and that, in the interests of equity and transparency, it should be made more clear. The whole eligibility framework for health services generally is one of the key issues to be addressed in the Health Strategy. It is expected that legislation to clarify the issue of eligibility will be brought forward this year." - Micheál Ó Máirtín T.D., an tAire Sláinte agus Leanaí i litir chuig Bord Sláinte an Deiscirt, (20 Bealtaine 2002)
2003
"The Health Strategy acknowledges the need to clarify and simplify eligibility arrangements and sets down a commitment to introduce new legislation to provide for clear statutory provisions on entitlement for health and personal social services. As part of the implementation process, a review of all existing legislation is ongoing in my Department. The outcome will inform the approach to the drafting of a new legislative framework on entitlements. I expect that this review will be completed in the current year and that proposals for reform will be submitted to Government." - Micheál Ó Máirtín T.D., an tAire Sláinte agus Leanaí, Dáil Éireann, (4 Márta 2003)
I bhFeabhra 2003 scríobh an teaghlach chuig an mBord Sláinte ag rá go raibh ceithre bliana caite acu ag cabhrú chun táillí a máthar a íoc agus nach bhféadfadh siad an t-ualach sin a iompar a thuilleadh. Ó ba rud é nach raibh aon fhreagra faighte acu ón mBord scríobh an teaghlach arís i mBealtaine 2003 ag insint go raibh cúrsaí ag an am "financially completely intolerable". I Meitheamh 2003 dhiúltaigh an Bord Sláinte don iarratas ar fhóirdheontas. In Iúil 2003 diúltaíodh freisin d’iarratas ar chúnamh ar “chúiseanna comhthrua.” Rinne an teaghlach iarratas eile chun fóirdheontas a fháil i Meán Fómhar 2003. D’iarr siad fóirdheontas sealadach an uair sin toisc nach raibh teach an Uasail B. ligthe ar cíos a thuilleadh, agus nach amháin nach raibh sé ag tuilleamh ioncaim uaidh ach go raibh ar an teaghlach airgead a chaitheamh ar an teach chun go bhféadfaidís é a ligean ar cíos arís san am a bhí le teacht. Dhiúltaigh an Bord Sláinte don iarratas seo, ach tar éis dóibh achomharc a dhéanamh chinn an t-oifigeach achomhairc i Nollaig 2003 gan luach an tí a chur san áireamh ar feadh tréimhse trí mhí agus ar feadh na tréimhse sin amháin. Chiallaigh sé sin go n-íocfadh an Bord Sláinte fóirdheontas €188 in aghaidh na seachtaine ar feadh trí mhí.
2004
"In line with the health strategy, the Department of Health and Children is committed to the preparation of new legislation to update and clarify the whole legal framework for eligibility and entitlement in the health services. That arose out of the Ombudsman’s report of last year." - Bertie Ahern TD, Taoiseach, Dáil Éireann, (27 Deireadh Fómhair 2004)
Nuair a bhí deireadh tagtha leis an bhfóirdheontas sealadach in Aibreán 2004 chuir an teaghlach isteach arís ar fhóirdheontas. Níor theip go hiomlán ar an iarratas seo sa mhéid is gur dhámh an bord sláinte fóirdheontas beag €21.70 di in aghaidh na seachtaine. I ndiaidh na conspóide poiblí a bhí ann nuair a nochtadh don saol go rabhthas ag gearradh táillí i gcomhair cúraim tí altranais go mídhleathach ar othair a raibh cártaí leighis acu scríobh an teaghlach chuig an mBord Sláinte i Nollaig 2004 ag rá go raibh cárta leighis ag an Uasal B. sula raibh cúram tí altranais riachtanach di agus go raibh a teidlíocht "overlooked and ignored by the health board". D’iarr an teaghlach thar cheann an Uasail B. go n-aisíocfaí léi na costais tí altranais a bhí tabhaithe go dtí sin.
"There has already been much discussion of these issues at this committee. [...] it was signalled in the 2001 Health Strategy that the issue of long-stay charges required clarification. That strategy document was published at the end of 2001. The need to deal with the issue had been signalled in other health strategies before that. It was understood that as part of implementing the 2001 Health Strategy, the Department had to develop a coherent response to all the difficult eligibility issues in the system. Work was done on that and has resumed in recent weeks." - An tUasal Dermot Smyth, an Roinn Sláinte agus Leanaí, Coiste Dála um Shláinte & Leanaí - Tíolacadh Thuarascáil Travers (4 Bealtaine 2005)
2006
"The law concerning eligibility has not been changed since the early 1970s. ... the Government is working on eligibility and entitlement legislation, which will clarify which individuals are entitled to which services because greater clarity is needed in this area.
[...] Until we have this legislation, we will not achieve clarity in this area. This legislation will not be ready for a number of months because it is a mammoth and very complex task." - Mary Harney T.D., an tAire Sláinte agus Leanaí, Dáil Éireann, (1 Meitheamh 2006)
"The Department of Health and Children has commenced work on a new legislative framework to provide for clear statutory provisions on eligibility and entitlement for health and personal social services. The aim is to produce a clear set of statutory provisions that ensure equity and transparency and to bring the system up to date with developments in service delivery and technology that have occurred since the Health Act 1970.
The Department is preparing draft legislation at present. The work to date has been divided as follows:
- Define what 'eligibility' for services means, with particular reference to the debate regarding 'entitlement' to services. This must be addressed realistically in the context of capacity and resources;
- Define who should be eligible for services, including the categories of eligibility and the rules governing eligibility for services;
- Define what services people should be eligible for, so that the eligibility system is clear and transparent. A clear and updated set of definitions of relevant health and personal services will be provided for in the new legislation;
- Define policy on user charges, including the principles for charging for services and the circumstances in which charges may (and may not) be levied for each service;
- Provide for a formal system for appeals against decisions in applications for medical cards and GP visit cards."
Plean Earnála i gcomhair na Roinne Sláinte agus Leanaí agus na Seirbhísí Sláinte: An tAcht um Míchumas (Iúil 2006)
D’iarr an teaghlach in Eanáir 2006 go ndéanfaí athmheasúnú ar theidlíocht an Uasail B. i leith fóirdheontais. (Bhí teipthe ar an iarratas a rinneadh roimhe sin go n-aisíocfaí na táillí a bhí íoctha go dtí sin.) Ba é an toradh a bhí air ná go ndearnadh méadú beag ar an bhfóirdheontas agus gur íocadh €29 in aghaidh na seachtaine di. D’iarr an teaghlach arís i Samhain 2006 go méadófaí an fóirdheontas agus luaigh siad go háirithe an méadú a bhí déanta ar na táillí a bhí á ngearradh ag an teach altranais príobháideach. Dhiúltaigh FSS don iarratas seo agus dúirt siad go raibh an tUasal B. ag fáil an fhóirdheontais ba mhó a bhí ceadaithe i bhfianaise a himthosca míochaine agus airgeadais.
2007
"Work is under way in my Department on a new legislative framework to provide for clear statutory provisions on eligibility and entitlement for health and personal social services, including appropriate charging mechanisms. The aim is to produce a clear set of statutory provisions that ensure equity and transparency and to bring the system up to date with developments in service delivery and technology that have occurred since the Health Act 1970." - Mary Harney T.D., an tAire Sláinte agus Leanaí, Dáil Éireann, (2 Deireadh Fómhair 2007)
Rinneadh athrú ar na rialacháin maidir le híocaíochtaí fóirdheontais agus rinne FSS athbhreithniú ar theidlíocht an Uasail B. in Iúil 2007. Mhéadaigh siad an fóirdheontas go €383 in aghaidh na seachtaine ach ba é €960 in aghaidh na seachtaine na costais tí altranais a bhí ag an Uasal B áfach.
2008
"... the current legislation has been in place for many years and there is a need now to have a clear set of statutory provisions that ensure equity and transparency and to bring the system up to date with developments in service delivery and technology that have occurred since the Health Act 1970. Accordingly, work is under way in the Department on a new legislative framework to provide for clear statutory provisions on eligibility and entitlement for health and personal social services. The legislation will define specific health and personal social services more clearly; set out who should be eligible for what services, as well as criteria for eligibility; establish when and in what circumstances charges may be made and provide for an appeals framework.... this is a very complex undertaking as the current legislation has been in place since 1970 [...] Given the complexities around this area, it will be necessary to obtain comprehensive legal advice in relation to the proposed legislation." - Mary Harney T.D., an tAire Sláinte agus Leanaí, Dáil Éireann, (29 Aibreán 2008)
D’iarr an teaghlach ar FSS arís in Iúil 2008 an fóirdheontas a mhéadú agus luaigh siad go raibh an tUasal B. 89 bliain d’aois ag an am, go raibh sí ag coimeád na leapa le beagnach deich mbliana agus gur glacadh isteach í (i dteach altranais príobháideach) “faoi dhálaí éigeandála in Eanáir 1999 (nuair nach raibh leaba i dteach altranais poiblí ar fáil)”. D’iarr an teaghlach go gcuirfí €146 le méid an fhóirdheontais chun go mbeadh ioncam an Uasail B. (lenar áirigh siad an t-ioncam cíosa óna teach féin) ar aon dul le táillí an tí altranais. Dhiúltaigh FSS don iarratas sin.
2009
"As I said earlier, the issue of what people, including older people, are entitled to in the community at large is not clear under current law. The 1970 Health Act does not define eligibility in a clear fashion. More services are being rolled out in the community, as opposed to acute hospitals. This is one of the reasons our acute hospitals are under so much pressure. Services are provided there basically free of charge, while there is a different regime in the community. Great legal clarity must be brought to the whole issue of eligibility and entitlement, and the intention is to publish legislation and enact it as soon as we can. It will be a complex and comprehensive piece of legislation." - Mary Harney T.D., an tAire Sláinte agus Leanaí, Dáil Éireann, (12 Márta 2009)
D’iarr an teaghlach ar FSS arís i bhFeabhra 2009 an fóirdheontas a mhéadú toisc go raibh táillí an tí altranais tar éis méadú go €1,050 in aghaidh na seachtaine. D’inis an ball teaghlaigh a bhí i gceist don FSS nach raibh ioncam an Uasail B sách mór "[to] bear this increase" agus d’fhiafraigh sé díobh cad a bhí ar intinn ag FSS a dhéanamh chun “plé leis an scéal”. Chuir an ball teaghlaigh ar a súile dóibh go raibh an tUasal B. 90 bliain d’aois ag an am sin agus nach bhféadfaí smaoineamh ar í a aistriú ón teach altranais sin "unless it is deemed absolutely necessary" óir bhí deich mbliana caite aici ann. Chinn FSS diúltú don mhéadú agus sheas Oifigeach Achomhairc FSS leis an gcinneadh sin ina dhiaidh sin.
2010
"We are preparing eligibility legislation as the Deputies will be aware. It is long overdue. We hope to be taking it to Government this year. It will clarify the items for which people are eligible in the health system. [...] It will be a major Bill and will offer a major challenge for this committee to take us through that legislation. We hope to have that this year and it should bring great clarity to the issue of medical cards and other eligibility issues." - Mary Harney T.D., an tAire Sláinte agus Leanaí, An Roghchoiste um Shláinte agus Leanaí, (30 Márta 2010)
"Work is ongoing in the Department on a new and modern legislative framework in respect of eligibility and entitlement for health and personal social services. The aim is to produce statutory provisions that ensure equity and transparency and to bring the system up to date with developments in service delivery and technology that have occurred since the Health Act, 1970. The legislation will define specific health and personal social services more clearly; set out who should be eligible for what services, as well as criteria for eligibility; establish when and in what circumstances charges may be made and provide for an appeals framework." - An Roinn Sláinte agus Leanaí, aighneacht chuig an Ombudsman, (23 Lúnasa 2010)
Gearáin chuig an Ombudsman
Bhí gearáin déanta ceithre huaire faoi leith ag teaghlach an Uasail B. chuig an Ombudsman thar a ceann (in 1999, 2001, 2004 agus 2009). I gcás ghearán na bliana 1999 ba chosúil gurbh é an cnámh spairne a bhí acu ná an chaoi go raibh ioncam barúlach ó luach theach teaghlaigh an Uasail B. á chur san áireamh sa mheasúnú acmhainne. Ghlac an tOmbudsman leis go raibh foráil sna rialacháin bhainteacha go ndéanfaí a leithéid de mheasúnú agus nach raibh aon bhonn aige le seasamh leis an ngearán.
Rinneadh an dara gearán chuig an Ombudsman go déanach in 2001, agus bíodh is gur chosúil gur tharraing sé anuas na ceisteanna céanna is a bhí sa chéad ghearán, bhí athrú mór tagtha ar an gcomhthéacs ina ndearnadh é. Go hairithe bhí a thuarascáil Nursing Home Subventions foilsithe ag an Ombudsman (Eanáir 2001) inar léirigh sé an tuairim gur seirbhís d’othair chónaitheacha ab ea cúram tí altranais agus go mba sheirbhís í sin a raibh teidlíocht infheidhmithe de réir an dlí ag baint leis faoin Acht Sláinte 1970. Níor aontaigh an Roinn leis an dearcadh sin bíodh is gur ghlac sí leis gur ghá an dlí a athrú i dtreo nach mbeadh amhras dá laghad faoin scéal. Bhí sé geallta ag an Roinn go ndéileálfaí leis na cúrsaí sin go luath, agus ar an ábhar sin mheas an tOmbudsman maidir le cás an Uasail B. agus maidir le cásanna eile den sórt a bhí ann ag an am, go mb’fhearr fanacht ar na forbairtí a bhí geallta ag an Roinn. Ar an ábhar sin níor lean an tOmbudsman ar aghaidh níos faide leis an ngearán a rinneadh thar cheann an Uasail B.
Rinne ball de theaghlach an Uasail B. teagmháil leis an Ombudsman i Nollaig 2004. Ní raibh aon dul chun cinn déanta idir an dá linn maidir leis an mBille a gealladh agus a dhéanfadh soiléiriú ar theidlíochtaí daoine a raibh cártaí leighis acu. Bhí an-athrú tagtha ar an gcomhthéacs níos leithne, áfach, mar bhí conspóid ar siúl maidir le táillí a ghearradh i leith cúraim tí altranais. Bhain an chonspóid sin go príomha le cás daoine a raibh cártaí leighis acu agus a bhí i dtithe altranais poiblí; ach bhí cás na ndaoine a raibh cártaí leighis acu agus ar b’éigean dóibh cúram príobháideach a fháil toisc nach raibh leapacha poiblí ar fáil tagtha chun cinn mar shaincheist freisin. Rinne an teaghlach aighneacht go raibh an tUasal B. i dteideal aisíocaíocht a fháil ón mBord Sláinte as na costais a bhí tabhaithe aici (agus ag a teaghlach) agus í sa teach altranais príobháideach ó ba rud é gur cuireadh ann í (de réir mar thuig siad féin an scéal) toisc gur theip ar an mBord Sláinte cúram a chur ar fáil di sa chóras poiblí. Ó bhí an cás amhlaidh, mhol an tOmbudsman don teaghlach gur chóir dóibh a leithéid d’aisíocaíocht a éileamh ón mBord Sláinte sula ndéanfadh sí féin a scéal a mheas. Thoiligh an ball teaghlaigh a bhí i gceist glacadh leis an gcur chuige sin ar an tuiscint go bhféadfadh an teaghlach teacht ar ais chuig an Ombudsman faoin scéal dá mbeadh sé sin riachtanach. Faoi mar a tharla sé ní dhearna teaghlach an Uasail B. teagmháil leis an Ombudsman arís faoin ngné sin dá ngearán foriomlán.
Rinneadh an ceathrú gearán chuig an Ombudsman i mBealtaine 2009. Rinne siad an gearán sin toisc gur dhiúltaíodh d’iarratas an teaghlaigh i bhFeabhra 2009 go méadófaí an fóirdheontas tí altranais a bhí á thabhairt don Uasal B. Is léir óna raibh sa litir ghearáin go raibh an teaghlach tagtha go deireadh na preibe maidir le déileáil leis an mbrú a bhí orthu ag iarradh íoc as costais an tí altranais phríobháidigh. Dúradh go raibh fiacha an-troma ar an Uasal B. Níl aon athrú tagtha ar chás an Uasail B. agus bailchríoch á cur ar an tuarascáil seo.
Ag breathnú siar, is léir go mb’fhéidir go raibh an tOmbudsman ag súil leis an iomarca agus é ag súil go réiteofaí go soiléir agus go huileghabhálach na ceisteanna go léir maidir le cúram tí altranais, agus go ndéanfaí é sin laistigh de thréimhse réasúnta ama faoi mar a gheall an Roinn in 2001. Is léir ó bhreathnú siar ar chás an teaghlaigh seo dá ndéanfadh an tOmbudsman an scéal a imscrúdú (Nóta 10) níos luaithe go mb'fhéidir go gcabhródh sé sin le dlús a chur faoi phróiseas soiléirithe an dlí sa réimse seo. Is é argóint na Roinne os rud é gur tugadh feidhm d’fhorálacha bainteacha an Achta fán Scéim um Thacaíocht Tithe Banaltrais 2009 go déanach i nDeireadh Fómhair 2009 go bhfuil soiléiriú déanta anois ar chúrsaí ó thaobh an dlí de. Is é an soiléiriú sin, dar leis an Roinn, ná nach bhfuil aon dualgas dlíthiúil ar an Stát cúram fadchónaithe a sholáthar do dhaoine scothaosta; féadfaidh sé fóirdheontais a thabhair maidir le costais cúraim fhadchónaithe ar an gcoinníoll, i measc rudaí eile, go bhfuil na hacmhainní ar fáil chuige. Déantar na forálacha nua sin a mheas i gCaibidil 7.
Nótaí
(Nóta 9) Ní cosúil go bhfuil aon bhonn dlíthiúil faoin seasamh seo.
(Nóta 10) Is trína “scrúdú” agus ní trína “imscrúdú” a dhéileáiltear le formhór na ngearán a ndéantar chuig an Ombudsman. Bíodh is gur próiseas mionsonraithe é scrúdú agus go dtógann sé mórchuid ama níl sé chomh foirmiúil le himscrúdú. Go háirithe, bíonn tuarascáil i scríbhinn i ceist le himscrúdú agus is iondúil na laethanta seo go bhfoilsítear í. Lena chois sin, bíonn torthaí agus moltaí sonracha ann de thoradh imscrúdaithe de ghnáth agus más rud é nach nglacann comhlacht poiblí leo bíonn ar an Ombudsman tuarascáil faoi leith a chur faoi bhráid na Dála agus an tSeanaid faoin scéal.